Postzegels beoordelen en keuren [Centrering, tanding, gom]
Een postzegel beoordelen betekent centrering, randen, tanding, gom en eventuele gebreken inschatten; een postzegel op echtheid controleren betekent nagaan of papier, watermerk, tanding en drukmethode overeenkomen met de echte uitgifte. Voor allebei moet je details tussen 5x en 20x bekijken onder goed licht. Een vaste controleroutine en een paar foto's vangen de meeste problemen af, en alles wat waardevol is hoort alsnog naar een erkende keuringsdienst.
Twee vragen, één set gereedschap
Om een postzegel te beoordelen en op echtheid te controleren, ga je in deze volgorde te werk: centrering bij 3x tot 5x, tanding en tandingmaat bij 10x, papier en gebreken onder strijklicht bij 5x tot 10x, gom bij 10x, drukmethode bij 15x tot 20x en tot slot afstempelingen en opdrukken bij 15x. Beoordelen beantwoordt de vraag in welke staat de zegel is: hoe goed hij gecentreerd is, hoe gaaf de tanding is, hoe de gom eruitziet en of hij gebreken heeft. Echtheidscontrole beantwoordt de vraag of hij is wat hij lijkt te zijn: of papier, watermerk, tanding en druk overeenkomen met de echte uitgifte en of er iets aan veranderd is. Dezelfde nauwkeurige blik in dezelfde volgorde dekt allebei.
De stappen hieronder gaan uit van een loep van 10x of een vergrootglas-app op je telefoon, een postzegelpincet, een tandingmeter, watermerkvloeistof met een zwart bakje en een lamp die je kunt verplaatsen. Ons artikel over de uitrusting gaat dieper in op het gereedschap.
Stap 1: centrering en randen bij lage vergroting
Centrering is de verhouding tussen de afbeelding en de tanding. Een perfect gecentreerde zegel heeft aan alle vier de kanten even brede randen. Kijk bij 3x tot 5x, zodat de hele zegel je beeld vult, en vergelijk boven met onder en links met rechts. De beoordelingstermen lopen grofweg van Average of Fine, waarbij de afbeelding duidelijk naar één kant verschoven is, via Very Fine, waarbij de randen bijna in evenwicht zijn, tot Extremely Fine en Superb, waarbij ze vrijwel gelijk zijn. Keuringsdiensten gebruiken numerieke schalen die deze termen verfijnen en publiceren hun normen; die zijn het lezen waard voordat je je eigen zegels beoordeelt.
| Kwaliteit | Afkorting | Centrering |
|---|---|---|
| Superb | S | Vrijwel perfect; randen aan alle kanten gelijk |
| Extremely Fine tot Superb | XF-S | Zo goed als perfect |
| Extremely Fine | XF | Bijna perfect; slechts een klein verschil tussen de randen |
| Very Fine | VF | Iets uit het midden, randen over het geheel duidelijk in evenwicht |
| Fine | F | Duidelijk uit het midden, maar de tanding blijft vrij van de afbeelding |
| Very Good | VG | Ver uit het midden; de tanding kan de afbeelding raken |
| Good | G | De tanding snijdt in de afbeelding |
Gecombineerde kwaliteiten zoals F-VF of VF-XF liggen tussen twee treden in. Op de 100-puntsschaal van de grote Amerikaanse keuringsdiensten ligt VF rond 80, XF rond 90 en Superb rond 98, en 100 is voorbehouden aan Gem. De centrering bepaalt de uitgangskwaliteit; gebreken zoals dunne plekken, vouwen of korte tanden verlagen die daarna, en uitzonderlijke kleur of randen kunnen hem binnen een bandbreedte verhogen.
Een foto die je recht van boven maakt, helpt hierbij. Kader in LoupeLens de zegel in op ongeveer 4x, houd de telefoon evenwijdig aan de zegel, tik om scherp te stellen en maak de opname. Randbreedtes vergelijk je op een stilstaand beeld eerlijker dan door een loep, en je kunt ze afmeten tegen een liniaal die je in hetzelfde beeld legt.
Stap 2: tanding bij 10x
Ga naar 10x en loop de rand rond. Je let op:
- Korte of uitgetrokken tanden. Tanden die korter zijn dan hun buren of ontbreken. Die verlagen de kwaliteit.
- Nagetande zegels. Een ongetande rand of een beschadigde kant die nieuwe gaatjes heeft gekregen. Tekenen zijn gaatjes die te regelmatig zijn vergeleken met de andere kanten, tanden die vers gesneden lijken zonder slijtage, of een tandingmaat die niet overeenkomt met de andere kanten.
- Tandingmaat. Leg de zegel op de tandingmeter, fotografeer hem bij 5x met LoupeLens of de camera en controleer de meting op het stilstaande beeld. Een tandingmaat die niet overeenkomt met de catalogus voor die uitgifte wijst op een andere oplage of op een probleem.
Vergelijk alle vier de kanten. Echte tanding uit één machine is rondom gelijkmatig.
Stap 3: papier en gebreken onder strijklicht
Zet de lamp laag en opzij, zodat het licht over het oppervlak scheert, en kijk bij 5x tot 10x. Draai de zegel daarna om en herhaal dat. Strijklicht laat zien:
- Dunne plekken. Plekken waar papier verloren is gegaan, vaak door het verwijderen van een plakker. Aan de achterkant zie je ze als vage kuiltjes en in doorvallend licht als lichtere vlekken.
- Vouwen en knikken. Ook weggeperste vouwen tekenen zich onder strijklicht af als een lijn.
- Reparaties. Opgevulde dunne plekken, verstevigde zegels en gedichte scheurtjes. Let op een verandering in de structuur van het oppervlak, een kleine richel of vezels die een andere kant op lopen.
Sluit af met watermerkvloeistof in het zwarte bakje. Het watermerk moet overeenkomen met de catalogus voor die uitgifte. De vloeistof maakt ook dunne plekken en reparaties duidelijk zichtbaar, omdat die anders doortrekken dan gaaf papier.
Stap 4: gom
Bij ongebruikte zegels is de staat van de gom een groot deel van de kwaliteit en een van de meest voorkomende plekken voor bedrog. Bij 10x aan de achterkant:
- Originele gom heeft meestal de kenmerkende structuur en kleur van die uitgifte, met veroudering die past bij het papier. Plakkerresten of plakkersporen verlagen de kwaliteit, maar betekenen niet dat de gom vals is.
- Nagegomde zegels hebben vaak gom die over de tandpunten is gelopen, een glanzend of egaal uiterlijk dat niet bij de periode past, of gom die de fijne vezels aan de uiteinden van de tanden opvult. Echte gom werd aangebracht vóór het tanden, dus de punten zijn meestal schoon.
- Beschadigde gom vertoont vingerafdrukken, glansplekken of plekken waar een plakker is afgeweekt.
Strijk heel licht met een vingertop langs de tandpunten van een zegel waarvan je weet dat hij originele gom heeft, en daarna langs de zegel in kwestie, zonder de afbeelding aan te raken. Nagegomde punten voelen vaak iets stijver aan. Bevestig wat je voelt door bij 20x te kijken.
Stap 5: drukmethode bij 15x tot 20x
Veel vervalsingen zijn met een andere methode gedrukt dan het origineel, en bij 15x tot 20x is dat verschil zichtbaar.
| Methode | Hoe het eruitziet bij 15x tot 20x | Gebruikelijke toepassing |
|---|---|---|
| Gegraveerd (diepdruk) | Inkt ligt iets verhoogd in fijne lijnen; lijnen zijn soms voelbaar; scherpe randen | Veel klassieke uitgiften |
| Boekdruk (hoogdruk) | Inkt in het papier gedrukt, licht uitgeperst aan de randen van de lijnen; soms is de indruk aan de achterkant zichtbaar | Veel uitgiften uit de 19e en vroege 20e eeuw |
| Steendruk (lithografie) | Vlakke inkt, zachte randen, geen reliëf; lijnen opgebouwd uit piepkleine puntjes of een egale toon | Veel vervalsingen, enkele echte uitgiften |
| Rasterdiepdruk (fotogravure) | Fijn raster van cellen of puntjes zichtbaar over het hele beeld | Uitgiften uit de 20e eeuw |
Als de catalogus diepdruk vermeldt en wat je bij 20x ziet vlak is met een gestippelde toon, is de zegel niet wat hij lijkt. Het omgekeerde komt ook voor. Vergelijk het detail met een bekend echt exemplaar dat bij dezelfde zoom is gefotografeerd. Met een telefoon kun je een referentiealbum met echte drukdetails bijhouden en de nieuwe foto ernaast leggen.
Stap 6: afstempelingen en opdrukken
Gebruikte zegels met zeldzame afstempelingen en elke zegel met een opdruk of waardeopdruk trekken vervalsers aan. Bij 15x zit echte inkt uit die periode in de papiervezels met een gelijkmatig uiterlijk, terwijl latere toevoegingen er bovenop kunnen liggen, een andere glans hebben of puntpatronen van moderne druk laten zien. De vorm van de letters in een opdruk, de tussenruimte en de positie ten opzichte van de afbeelding moeten precies overeenkomen met referentie-exemplaren. Eén letter die net iets anders van vorm is, is een veelvoorkomend teken van een valse opdruk.
Alles samenvoegen en weten wanneer je stopt
Schrijf bij elke stap op wat je hebt gevonden voordat je een conclusie trekt. Een zegel met perfecte centrering, schone tanding en originele gom, maar een watermerk dat niet klopt, is geen exemplaar van hoge kwaliteit van de uitgifte die je dacht. Het is een andere uitgifte, of een vervalsing.
Stuur alles wat echt waarde heeft naar een erkende keuringsdienst. Een attest beschermt je bij aankoop en wordt verwacht als je verkoopt. Je eigen controle vertelt je of een zegel de kosten waard is en welke vragen je moet stellen. Fotografeer de zegel aan voor- en achterkant voordat je hem opstuurt, bij 4x in zijn geheel en bij 15x op elke twijfelachtige plek, zodat je vastlegt in welke staat hij je handen verliet.
Als de routine eenmaal een gewoonte is, kost ze een paar minuten per zegel, en een verplaatsbare lamp en een vaste volgorde vangen meer problemen af dan dure apparatuur. Voor scherpe close-ups met echte kleuren, zie onze gids over kleine voorwerpen fotograferen.
Veelgestelde vragen
Welke vergroting gebruik je om postzegels te beoordelen?
Centrering en het algemene uiterlijk beoordeel je bij 3x tot 5x. Tanding, gom en gebreken in het papier controleer je bij 10x. Voor de drukmethode en details van opdrukken heb je 15x tot 20x nodig. Een hogere vergroting voegt bij een platte zegel zelden iets nuttigs toe.
Hoe zie ik of een postzegel is nagegomd?
Bekijk de achterkant bij 10x tot 20x. Nagegomde zegels hebben vaak gom die over de tandpunten is gelopen, een afwerking die niet bij de periode past, of gom die de vezels aan de uiteinden van de tanden opvult. Echte gom werd aangebracht vóór het tanden, dus de punten zijn meestal schoon. Vergelijk met een zegel waarvan je weet dat hij origineel is.
Hoe controleer ik een postzegel op dunne plekken?
Houd een lamp laag en opzij, zodat het licht over de achterkant van de zegel scheert, en kijk bij 5x tot 10x; dunne plekken zie je als vage kuiltjes. In doorvallend licht verschijnen ze als lichtere vlekken, en watermerkvloeistof in een zwart bakje maakt ze duidelijk zichtbaar, omdat dun papier anders doortrekt.
Heb ik nog een keuringsattest nodig als ik zorgvuldig controleer?
Voor elke zegel met een aanzienlijke waarde wel. Je eigen controle vertelt je of de zegel de kosten waard is en waar je naar moet vragen. Een attest van een erkende dienst is wat kopers en veilinghuizen verwachten, en het beschermt je tegen een verkeerde aankoop.
Kan ik een vervalsing herkennen aan de drukmethode?
Vaak wel. Bij 15x tot 20x laten gegraveerde zegels verhoogde inkt in fijne lijnen zien, zegels in boekdruk inkt die in het papier is gedrukt, en zegels in steendruk zien er vlak uit met zachte randen of puntpatronen. Als de methode die je ziet niet overeenkomt met de catalogus voor die uitgifte, verdient de zegel serieuze twijfel.
Hoe beoordeel ik de centrering van een postzegel?
Vergelijk de breedte van de randen tussen de afbeelding en de tanding, boven tegen onder en links tegen rechts. Gelijke randen aan alle kanten is Superb; iets ongelijk is XF of VF; duidelijk uit het midden met de tanding nog vrij van de afbeelding is Fine; tanding die de afbeelding raakt is Very Good of lager. Een foto recht van boven naast een liniaal maakt de vergelijking eerlijk.
Zien XF- en Superb-zegels er mooier uit?
Meestal wel, omdat het oog als eerste de centrering opmerkt. Maar de uitstraling hangt ook af van frisse kleur, een schone afdruk, volledige tanding en de afwezigheid van gebreken, dus een goed gecentreerde zegel met een vouw of verkleurde gom kan er slechter uitzien dan een fris VF-exemplaar.
Waarom zijn vroege getande postzegels vaak slecht gecentreerd?
Veel vroege zegels werden gedrukt met heel weinig ruimte tussen de afbeeldingen, vaak omdat de platen al waren ingedeeld voordat het tanden werd ingevoerd, en vroege tandingmachines waren niet nauwkeurig uitgelijnd. De gaatjes liepen vaak vlak langs of door de afbeelding, en daarom zijn goed gecentreerde exemplaren van vroege uitgiften schaars en brengen ze meer op.