Stenen en mineralen herkennen met je telefoon [Veldgids]

Begin met de vraag die je eigenlijk stelt

Wil je een exemplaar met je telefoon herkennen, breek dan een vers oppervlak af of zoek er een, maak het nat en kijk bij 10x naar de grootte en rangschikking van de korrels; bekijk daarna losse korrels bij 10x tot 20x op glans en splijting, test de hardheid met een vingernagel, een munt en een stalen spijker, en gebruik kleur als laatste. Een gesteente en een mineraal herken je op verschillende manieren. Een mineraal is één natuurlijke stof met een vaste chemische samenstelling en kristalstructuur, zoals kwarts, calciet of pyriet. Een gesteente is een mengsel van minerale korrels, zoals graniet of zandsteen. Het meeste wat je onderweg opraapt is gesteente, en dat herkennen betekent uitzoeken welke mineralen erin zitten, hoe groot de korrels zijn en hoe ze gerangschikt zijn.

Vergroting helpt bij allebei. Bij 5x tot 10x zie je de korrels in een gesteente en hoe ze in elkaar passen. Bij 10x tot 30x zie je kristalvlakken, splijtvlakken en de glans van het oppervlak van één mineraal.

Zorg voor een vers oppervlak

Een verweerd oppervlak verbergt het mineraal onder roestvlekken, korstmos en een doffe korst. Breek, waar dat mag, met een geologenhamer een klein hoekje af (draag een veiligheidsbril), of zoek een rand die net is afgebroken. Alles hieronder gaat ervan uit dat je naar een vers oppervlak kijkt.

Maak het exemplaar daarna nat. Een scheutje water maakt het oppervlak donkerder, vermindert schittering en maakt korrelgrenzen en kleurverschillen veel beter zichtbaar, zowel met het blote oog als bij 10x.

De eigenschappen, in een handige volgorde

Glans

Glans beschrijft hoe het oppervlak licht weerkaatst: metallisch als gepolijst metaal, glasachtig als gebroken flessenglas, parelmoerachtig, zijdeachtig, vettig, of dof en aards. Het is een van de betrouwbaarste eerste waarnemingen, en vergroting helpt omdat je de glans van één kleine korrel ziet in plaats van het gemiddelde van het hele gesteente. Kantel het exemplaar onder een lamp terwijl je bij 10x kijkt. Pyriet en mica schitteren allebei voor het blote oog, maar bij 10x is pyriet messingkleurig en metallisch, terwijl mica een stapel dunne, glasachtige laagjes is.

Hardheid

De schaal van Mohs loopt van talk (1) tot diamant (10). Je hebt geen referentieset nodig. Een vingernagel is ongeveer 2,5, een koperen munt ongeveer 3, een stalen spijker of mes ongeveer 5,5, en glas ook ongeveer 5,5. Probeer het mineraal met elk ervan te krassen. Een mineraal dat glas krast is harder dan 5,5; een mineraal dat je met je nagel kunt krassen is zachter dan 2,5. Bekijk de testplek bij 10x tot 20x, bijvoorbeeld door hem met LoupeLens te fotograferen en in te zoomen op de foto. Een vaag lijntje kan metaal zijn dat van de spijker is afgewreven in plaats van een echte kras, en onder vergroting is het verschil duidelijk: een veeg kun je wegvegen, een kras is een groefje.

Splijting en breuk

Splijting is de neiging om langs vlakke vlakken te breken. Mica splijt in laagjes, calciet breekt in ruitvormige stukjes langs drie splijtrichtingen, en veldspaat heeft twee splijtrichtingen die ongeveer haaks op elkaar staan. Kwarts heeft geen splijting en breekt in gebogen, schelpvormige breukvlakken, net als glas. Bij 10x tot 20x zie je splijting als vlakke, getrapte oppervlakken die tegelijk oplichten als je het exemplaar kantelt. Kleine splijtvlakken zie je met het blote oog makkelijk over het hoofd, en vergroting helpt hier meer dan bij welke andere eigenschap ook.

Kristalvorm

Waar kristallen ruimte hebben gehad om te groeien, verraadt hun vorm veel: kubussen bij pyriet en haliet, zeszijdige prisma's met punten bij kwarts, ruitvormen bij calciet, lange platte kristallen bij kyaniet. In de meeste gesteenten zitten de kristallen dicht op elkaar en zijn ze onregelmatig, maar bij 20x vind je vaak een korrel die een of twee vlakken laat zien.

Streepkleur

Wrijf het mineraal over een ongeglazuurd porseleinen tegeltje (de achterkant van een badkamertegel werkt) en kijk naar de kleur van het poeder. De streepkleur is constanter dan de kleur van het mineraal zelf. Hematiet kan zilverkleurig of zwart zijn, maar laat een roodbruine streep achter.

Kleur

Kleur komt als laatste, omdat die zo sterk varieert. Kwarts komt voor in helder, wit, roze, paars, rookgrijs en geel. Gebruik kleur pas om te verfijnen als de andere eigenschappen hun werk hebben gedaan.

Een gesteente lezen bij 10x

Bij een gesteente laat het vergrootglas drie dingen zien die je naar het type gesteente leiden.

• Grootte en vorm van de korrels. In elkaar grijpende, hoekige kristallen wijzen op een stollingsgesteente of metamorf gesteente. Afgeronde korrels die in een cement vastzitten wijzen op een sedimentgesteente zoals zandsteen.
• Welke mineralen. In graniet kun je glasachtig grijs kwarts, blokvormig wit of roze veldspaat en schilferig zwart of zilverkleurig mica onderscheiden. Overheersen donkere mineralen en zit er geen kwarts in, dan kijk je naar iets anders, zoals gabbro of basalt.
• Rangschikking. Lagen, banden of in één richting liggende schilferige mineralen wijzen op een metamorf gesteente zoals schist of gneis. Een willekeurige rangschikking wijst op een stollingsgesteente. Fossielen of gelaagdheid wijzen op een sedimentgesteente.

Maak met LoupeLens het exemplaar nat, houd de telefoon een paar centimeter boven een vers oppervlak, zoom in tot ongeveer 10x en tik op een korrelgrens om scherp te stellen. Maak een foto en zoom daarna in op de foto om afzonderlijke korrels te bekijken. Herhaal dat bij 20x voor elke korrel die interessant lijkt. In de schaduw helpt de zaklamp, maar voor glans en splijting werkt laag zijlicht van de zon of een losse lamp beter, omdat licht dat recht naar beneden schijnt het oppervlak plat laat lijken.

Snel overzicht van veelvoorkomende mineralen

Mineraal	Glans	Hardheid	Splijting of breuk	Kenmerken bij 10x tot 20x
Kwarts	Glasachtig	7	Geen splijting, schelpvormige breuk	Gebogen, glasachtige breukvlakken
Veldspaat	Glasachtig tot parelmoerachtig	6	Twee splijtrichtingen van bijna 90 graden	Vlakke, getrapte vlakken, vaak met fijne strepen
Mica	Glasachtig, parelmoerachtig	2 tot 3	Eén perfecte splijtrichting	Dunne, buigzame laagjes, gelaagde randen
Calciet	Glasachtig	3	Drie splijtrichtingen, ruitvormen	Ruitvormige brokjes; bruist in azijn
Pyriet	Metallisch	6 tot 6,5	Breuk	Messingkleurige kubussen, gestreepte vlakken
Hematiet	Metallisch tot dof	5 tot 6	Breuk	Roodbruine streepkleur
Granaat	Glasachtig	6,5 tot 7,5	Breuk	Ronde kristallen met 12 vlakken in schist

Exemplaren fotograferen voor een vereniging of verzameling

Verenigingen voor stenen en mineralen en online groepen helpen meestal graag met een determinatie als de foto's goed zijn. Fotografeer op een effen achtergrond bij daglicht, leg een munt of liniaal erbij voor de schaal, maak een foto van het hele exemplaar en twee of drie bij 10x tot 20x van verse oppervlakken, en fotografeer het zowel nat als droog. Vermeld waar je het vond, minstens de regio, en wat voor gesteente er omheen zat. De vindplaats beperkt de mogelijkheden vaak meer dan welke eigenschap ook.

Voor je eigen verzameling vormt een fotoserie met labels voor vindplaats, datum en je beste gok een catalogus die makkelijker te doorzoeken is dan een doos met papieren kaartjes. Dezelfde aanpak werkt voor munten en andere kleine verzamelobjecten.

Beperkingen en veiligheid

Een vergrootglas op je telefoon laat zien wat een loep laat zien. Het vertelt je niet de chemische samenstelling van een gesteente, en veel mineralen lijken op elkaar tot je ze test. Sommige mineralen kun je beter niet veel aanraken of als stof inademen, dus slijp of breek onbekende exemplaren niet binnenshuis, was je handen nadat je ze hebt vastgehad en draag een veiligheidsbril als je een hamer gebruikt. Verzamel alleen waar het mag, en laat beschermde plekken achter zoals je ze aantrof.